Kamuda İş sağlığı ve Güvenliği

Kamuda İş sağlığı ve Güvenliği (Kisgud) Resmi Web Sitesi

TOKSİK TOZLAR VE FİZYOLOJİK ETKİLERİ

TOKSİK TOZLAR VE FİZYOLOJİK ETKİLERİ

Genel olarak havada süspanse olmuş her türlü katı taneciğe “toz” denir. Tozlar gerek büyük şehirlerde, gerekse endüstride, işyerlerinin havasını kirleterek zararlı etki gösterirler. Endüstrideki tozların toksik etkisi havadaki tanecik sayısına ve büyüklüğüne bağlıdır. Bu tozların solunumu ile ortaya çıkan zarar, tozun fiziksel özelliğine, kimyasal yapısına, solunan tozun toplanma yüzdesine ve yerine bağlıdır.

Tozların canlılar üzerindeki fizyolojik özellikleri şu şekilde sınıflandırılır.

1- Akciğer hastalıklarına (pnömokonyoz) neden olan tozlar: Silikatlar, asbest gibi…

2- Sistemik toksik etki gösteren tozlar: Kurşun, kadmiyum, radyum gibi metal tozları…

3- Metal buharı humması: Çinko oksit gibi çok ince taneciklerin solunumu ile zehirlenmeye neden olan tozlar…

4- Allerjik etki gösteren tozlar: Polenler, odun tozu gibi…

PNÖMOKONYOZ YAPAN TOZLAR

Akciğerlerde birikerek, pnömokonyoz yapan 12 toz tipi ve 78 iş kolu saptanmıştır. Bunlar arasında silika (silikozis), asbest (asbestozis), kömür tozları (antrakozis), demir tozları (siderozis), talk (talkozis), alumina (shaver hastalığı), pamuk tozları (bissinozis), şeker tozu (bagassozis) ile ilgili hastalıklar sayılabilir.

Silikozis: Silikozis, 8 mikrondan küçük silisyum dioksit tozlarının solunumu sonucu oluşur. Silika tozlarına, maden ocaklarında, kil, çimento, kömür ve birçok endüstride karşılaşılabilir. Silikozis genellikle maruz kalmadan 2-25 yıl sonra ortaya çıkar. Başlıca belirtiler, solunum güçlüğü ve kuru öksürük, göğüste sıkışma, solunum yetersizliği ve zorluğu, taşikardidir. Öksürük, çoğunlukla sabahları ve dinlenme sonunda görülür. Göğüste sıkışma ve öksürükten sonra kanlı balgam çıkartılır. Silikozisli kişilerde tüberküloza duyarlılık artar.

Genellikle MAK değeri üzerinde silika tozlarına maruz kalma ile silikozis 6 aydan önce görülmez. Maruz kalmanın devamlı veya sık tekrarlanması  silikozisin oluşması için gereklidir. Silikozisli kişiler, tozlu ortamdan uzaklaştırıldıkları zaman fibrozisin ilerlemesi durur ve hayatı birkaç yıl uzayabilir. Solunum kapasitesindeki azalma hafif iş yaptırılması ile düzelebilir.

Asbestozis: Asbest, çeşitli elyaf yapısındaki silikat minerallerine verilen genel bir isimdir. Dünyada üretilen asbestin % 95’i serpentinin elyaf şekli olup krizotil adı ile bilinir. Diğer asbest tipleri ise demir, kalsiyum, alüminyum ve magnezyum silikat yapısındadır. Asbest, yangına dayanıklı maddelerin (ambalaj, izolatör madde ve ateşe dayanıklı elbiseler) yapımında kullanılır. Asbestozis belirtileri arasında kalp büyümesi ve buna bağlı olarak deri ve mukozaların morarması, parmaklarda yumrulaşma seyrekte olsa görülür. Asbest lifleri, terminal bronkiyollere ulaşınca , vücudun koruyucu mekanizması olarak doku ile kaplanır. Böylece “asbestozisli akciğer”oluşur. Gözlerin kronik olarak asbeste maruz kalması sonucu, konjuktivit görülür. Tanı röntgen ile en doğru sonucu verir. Asbest tozuna maruz kalan 35-37yaşları arasındaki işçiler arasında ortalama 18 ( 15-21) yıllık bir latent devreden sonra akciğer kanserine rastlanmaktadır.

Shaver Hastalığı: Alüminyum oksit üretimi sırasında elektrik fırınından yayılan alümina ve silika taneciklerine maruz kalma sonucu oluşur. Shaver hastalığında her iki madde taneciği de etkin olmaktadır. Silikozise göre çok daha kısa sürede (2 yıl kadar) ortaya çıkar. Başlıca belirtileri solunum zorluğu, nefes kesilmesi, göğüste sıkışma ve ağrı, beyaz renkli balgam şeklindedir.

Talkozis:Talk tozlarına maruz kalma ile oluşur. Saf talkın kimyasal yapısı asbest gibi hidrate magnezyum silikatdır. Toz halindeki talk; dolomit, magnetit, serpentin, mika gibi minerallerle karışık olabilir. Silika içermeyen talk karışımı da uzun süre solunumu yapıldığında akciğer hasarı yapar.

Talkozis, kozmetik işçileri, boya üretiminde çalışanlarda, kağıt, çömlek, kauçuk kablo, lastik teker yapımında, talk minerali ve öğütülmesinde çalışanlarda, talk tozu işçilerinde rastlanır.

Organik Tozlar: Organik tozların kaynağı,bitkisel, hayvansal veya sentetik olabilir. Bu tozlar dermatit, irritasyon, konjuktivit, saman nezlesi ve astıma neden olur. Çoğunlukla belirtileri allerjik olarak kabul edilir. Çoğu işyerinde organik yapılı tozlara maruz kalınıyor.

Bunlar arasında; bagas tozlarına, yani şeker kamışı parçalanarak şeker ekstraksiyonundan sonra oluşan tozlara maruz kalındığında “bagassozis”denilen akciğer hastalığı görülebilir. Bagas, binalar için izolatör maddelerin ve dayanıklı tuğlaların yapımında kullanılır.

Pamuklu bez fabrikalarında çalışanlarda “bissinozis” denilen bir hastalık görülür. “Pamuk nezlesi” veya “Pazartesi nezlesi” denilen bu hastalık ani solunum darlığı ve öksürüklü karakterize nöbetler halinde, pamuk lifine maruz kalanlarda pazartesi sabahları veya birkaç gün sonra görülebilir. Bazı kişilerde hastalık ilerler ve işten ayrılmayı gerektirir.

Akciğer İrritasyonu Yapan Tozlar: Birçok anorganik toz irritandır. Solunumları ile solunum yolunda iltihaba neden olurlar. Alkali maddeler, çimento, sabun, organik ve mineral asitler, fluorürler, kromatlar bunlara örnektir.

Kanserojen Tozlar: Son yarım yüzyıl içinde erkekler arasında akciğer kanserinden ölümlerin artmasında, mesleksel kanserlerin de etken olduğu gösterilmiştir. Nikel-bakır rafinerilerinde çalışanlar arasında nazal sinüs ve akciğer kanserleri görülmektedir. Nikelle oluşan akciğer kanserinin latent devresinin 22 yıl (6-30) kadar olduğu saptanmıştır.

Bunların dışında radyoaktif tozlar, berilyum tozlarının da kanserojen olduğu üzerinde durulmaktadır. Ayrıca katran buharınamaruz kalınan işyerlerinde ( fırınlarda, yol yapımında) çalışanlar arasında akciğer kanserleri saptanmıştır.

Endüstri hijyeni açısından, iş yeri havasındaki toz taneciklerinin, ayrıca yakın çevremizdeki havayı kirleten tozların tanecik büyüklüğünü ve dağılım sıklığının miktarını ve kimyasal yapısını belirlemek çok önemlidir. Bunların işyeri atmosferinde araştırılması, zararlılık derecesinin belirlenmesi ve gerekli önlemlerin alınması açısından  önem taşımaktadır.

 

DEMET GÜNGÖR
A Sınıfı İş Güvenliği Uzmanı

 

kisgud

Bir Cevap Yazın